Eerder gepubliceerd op mediareligiecultuur.nl.
Blasfemie heeft in onze huidige maatschappij een wat ouderwetse bijklank gekregen. Onverenigbaar met vrijheid van meningsuiting en beschermend naar het religieuze toe – in onze seculiere gemeenschap toch overbodig en hopeloos achterhaald? Het feit dat de meest recente en bekende voorbeelden van blasfemie beschuldigingen uit islamitische kring komen bevestigt dit voor velen alleen maar: de islamitische cultuur is immers zelf verre van modern. Het uiten van kritiek op religie wordt gezien als gezond en een recht op basis van onze vrijheid van meningsuiting.
Grenzen aan de vrijheid van meningsuiting?
Maar is het wel het beknotten van onze vrijheid dat men dwars zit bij beschuldigingen van blasfemie? De Westerse wereld is absoluut niet onbekend met het stellen van grenzen aan vrijheid van meningsuiting – laster is nog altijd een strafbaar vergrijp, evenals discriminatie. Alles mag wel gezegd worden, maar alleen zolang dit niet bijdraagt aan het verstoren van de sociale orde. Deze lijn volgend zou je kunnen zeggen dat de Deense cartoon-affaire wel degelijk de sociale orde verstoorde door een grote groep willens en wetens (en zeker bij het herpubliceren van de gewraakte cartoons) te kwetsen. Geloofsgroepen worden echter anders beschouwd dan die gevormd op basis van etniciteit.
Religie en etniciteit
Het verbod op racistische uitspraken tegenover het niet (meer) strafbaar stellen van blasfemie wordt wel uitgelegd door te stellen dat iemand niet mag worden aangevallen op iets wat hij of zij niet kan veranderen – huidskleur. Religie, zo wordt hier aangenomen, is schijnbaar makkelijk te veranderen. Het is geen vaststaand feit, puur speculatief en op geloof gebaseerd, en daarom minder ‘echt’. Hierbij wordt voorbij gegaan aan een haast onlosmakelijke verbintenis tussen religie en de cultuur waarin men is opgegroeid en door wordt gevormd. Wat verder wordt vergeten is dat de islam en moslims in het Westen in de afgelopen jaren – en andere religieuze minderheden op diverse momenten in de geschiedenis – in sterke mate geracialiseerd zijn en dat de meeste onrust op dit moment ontstaat bij blasfemie beschuldigingen van islamitische origine.
Gezonde kritiek of heftige blasfemie
De heftige reacties op beschuldigingen van blasfemie zouden niet alleen moeten worden gezien als een poging de seculiere staat te beschermen – zo seculier is het Westen nu ook weer niet – maar tevens als een reactie op het nog steeds onbekende islamitische deel van onze samenleving. Het invoeren van verscherpte wetgeving op het gebied van blasfemie lijkt me hoe dan ook niet aan de orde. Wat we wel zouden moeten doen is onszelf de vraag stellen in hoeverre het opzoeken van de grenzen van vrijheid van meningsuiting bedoeld is om deze optimaal te benutten, of deels ook gericht is op het bewust provoceren van groepen die ons vreemd zijn en beangstigen. Gezonde kritiek is één ding, opzettelijke blasfemie weer heel iets anders.
Lees ook: Talal Asad, Saba Mahmood, Judith Butler en Wendy Brown in Is Critique Secular? Blasphemy, Injury, and Free Speech uit 2009 – The Townsend Papers in the Humanities, No. 2.
Volgens mij ligt de kern van samenleven in het bewustzijn van gezamenlijke normen en waarden, en tolerantie richting mensen wiens normen en waarden nét even anders lijken te zijn. Lijken, want in essentie streven we allemaal hetzelfde na (wereldvrede, hoe zweverig en miss-verkiezingachtig dat ook klinkt).
Tolerantie (misschien een beter woord: openheid) valt en staat in mijn ogen met hoe je zelf tegen de wereld aankijkt. Want hoe kun je verwachten/vragen dat iemand tolerant is ten opzichte van jou wanneer je jezelf niet net zo opstelt?!
Toen ik m’n reactie begin van de middag tikte leek er wel enige logica en relevantie in te zitten, nu ben ik die even kwijt…
Klinkt nog aardig goed, hoor :) En logica in dit soort onderwerpen is sowieso lastig!
Kijk, nou, scheelt alweer! Ik sta nog eens versteld van mezelf, blijk ik toch wat te kunnen. ;-)
‘Wie zich in de wereld begeeft, en je moet je wel in de wereld begeven, raakt onherroepelijk in het leven verstrikt. Onwerkelijk idealen veranderen in alledaagse kwesties, het verheven woord wordt schrijnend kwetsbaar vlees. En wie veel dingen om zich heen verzameld heeft, ziet op een dag plotseling alleen nog maar dode materie. O, een nomadisch leven, een nomadische geest! Je volop op het leven storten, en er tegelijktijd net even dat beslissende beetje afstand toe bewaren, er net even boven zweven, je niet blijvend hechten aan wat zwaar is en onherroepelijk tot de dood leidt.’
Uit Bas Heijne’s bundel De werkelijkheid.
Oftewel: Wat je hier in abstracties schets, wordt al een stuk minder eenvoudig als je er voorbeelden bij halen. Want de genoemde cartoons, waren die in oorsprong bedoeld om te kwetsen, of waren die bedoeld om een probleem aan de kaak te stellen (namelijk op een bepaalde vorm van de Islam geinspireerde vormen van terrorisme)? Spotprenten zijn vaak voorzien van enige bijtende humor – dat kan vervelend zijn, maar ze houden soms wel een spiegel voor. Dus: laat vrijheid van meningsuiting ver gaan. En laat diegenen die het er niet mee eens zijn zich organiseren en op hetzelfde podium uitleggen waarom het niet waar is.